Nazioaren hondarrak:

Euskal literatura garaikidearen historia postnazional baterako hastapenak

 

Joseba Gabilondo

Department of Spanish and Portuguese

Michigan State University

 

 

Geraldine Nichols eta Jaume Martí Olivellari

Estatu Batuetako hispanismoan hain harrera katalan eta abegikorra emateagatik

 

 

Edukiak

 

Hitzaurrea: Literatura, kritika eta historia postnazionala

 

Sarrera:

1. Gehiengo eta gutxiengo literaturak: literatura euskaldun eta europar postnazionalez

 

Literatura nazionala:

2. Kanonaren sorrera euskal literaturan. Etiopia-z

3. Obabazkoak. Alegoria topologiko baten irakurketa politikoa

4. Modernismoaren jarauntsia euskal literaturan. Obabakoak-ez

5. Atxagaren sedukzioa: literatura postnazional eta postkolonialak globalizazioan

 

Nazioaren ondoren:

6. Babel aurrean: euskal kultura modernitatetik globalizaziora hibridazioaren argitan

7. Terrorismoa memoriotzat: eleberri historikoa eta masokismo maskulinoa

8. Erbeste amatiarretik utopia pertsonalera: emakumezko idazleen politika kulturalaz

9. Itxaro Borda: migrantzia melankolikoa eta ni lesbiar nazional baten idazketa

10. Eta Oñederrak sugeari esan zion: nazioaren krisia adieraziz

 

Bibliografia

 

 

Hitzaurrea: Literatura, kritika eta historia postnazionala

Estatu Batuetan eman ditudan azken hamabost urteotan zenbait artikulu idatzi ditut euskal literatura modernoaz, zeinetatik hemen hamar bildu ditudan. Hasieran ez zuten batasun berri batez hornituta aurkezten ditut hemen, izan ere, atzera begira konstata daiteke elkarrekiko jarraitasun eta koherentzia ezustekoa dutela. Nahiz eta lanok formalki oso desberdinak izan estilo, luzera eta hurbilpenaren aldetik, azken finean eta beren batasunean hartuta, adierazten dute bai euskal literaturaren ikuspegi sistemako bat, bai posizio kritiko zehatz bat. Artikulu hauek neure pentsamendu kritikoaren gunea osatzen dute.  

 

Literatura postnazionala

Artikuluok mundu akademiko amerikarraren testuinguruan idatzi ditut eta, beraz, bertako eztabaidak, joerak eta estiloa bera ere islatzen dituzte —sarritan Euskal Herri europarrean argitaratu badira ere. Alde horretatik, bilduma honek hurrengo joera kritikoon jarauntsia barneratzen du: postestrukturalismoa, postmarxismoa, psikoanalisia, feminismoa, postkolonialismoa, ikasketa kulturalak eta gay teoria. Era berean, bilduma honek joera horiek aurkezten ditu, euskal literatura birpentsatzeko abiapuntu eta proposamen bezala.

Aipatutako eztabaida eta korronteei diedan zor esplizituaz gainera, sinetsi nahiko nuke liburu honek, halaber, proposamen kritiko propioa eskaintzen duela, zeinari postnazionala deritzodan (nahiz eta, aurrerago aurkeztuko dudan bezala, proposamen horren lehen defendatzailearen aurka, Jürgen Habermasen aurka, joan nirea; Habermasenari, aldiz, neonazionala deritzot). Gaur egun Europan, Estatu Batuetan eta, zenbait zertzelada diferentez, Latinoamerikan, literatura historien gehiengoa oraindik ere idazten da nazio-estatuak inposatzen dituen muga geopolitikoetatik abiatuta, Espainia, Ingalaterra, Frantzia, Italia eta Alemaniako kasuek erakusten duten bezala. Alegia, horiek guztiek “literatura nazional” izaten segitzen dute. Hala, abiapuntu kritiko eta teoriko bezala hartuz Euskal Herria (europar eta diasporakoa) ez zaiola nazio-estatu inperialistaren ereduari jarraiki eta bere kulturak estatuaren instituzioarekiko era parekide edota marjinaletan garatu direla, bilduma honek proposatu nahi du “literatura nazionala”-ren kritika bat eta, era berean, aldarrikatu nahi du euskalduna bezalako literaturak nazio-estatu inperialisten krisiaren ondoan bilakatzen direla —hortik “post” aurrizkiaren beharra “postnazional” terminoan, estilistikaren eta irakurgarritasunaren ikuspuntutik behar hori oso erakargarria ez bada ere. Laburki, literatura teoria postnazionalak zalantzan jartzen ditu estatu-nazio inperialistak sortutako literatura eta literatura instituzio nazionalak. Esandakoaren haritik, gaur egun literatura frantses eta frankofonoaren artean egiten den bereizketak, adibidez, ez du errotik zalantzan jartzen nazio-estatu inperialista frantsesaren historia, konplikatu egiten du soilik (kasu anglofonoari eta bere literatura postkolonialari dagokionez, ikusi nire eztabaida Salman Rushdieren literaturaz, lehen kapituluan).

Jesús María Lasagabaster, euskal literaturaren dekano kontsidera dezakeguna, berriro ere kritikari eraberritzaileenen abangoardian jarri da bere azken liburuarekin, Literaturas de los vascos; izan ere, liburuan aurreratzen ditu kritika postnazional baterako oinarriak, nahiz eta berak “postnazional” terminoa ez erabili. Bilduma honetan bere ekarpenarekin bat egiten dut, nahiz eta nerau tradizio kritiko desberdinetatik hein batean etorri, gorago aipatu dudan bezala. Bere liburuaren sarreran, Lasagabasterrek zera proposatzen du:

Irakaskuntza eta ikerketa arloetako nire jardunak arreta jarri dio... literatura espainiar eta euskaldunari, eta atentzio berezia eman diot, lehenengoaren barnean... literatura zereginean gaztelera erabili izan duten idazle baskoei [vascos]... Posizio horretatik, normala da nik sekula ez ulertzea, edota inoiz ez ulertu nahi izatea, gure artean noizean behin sortzen den —edo sortzen zen— polemika antzua, “literatura baskoa” zer den eta “idazle baskoa” izena nork merezi duen eztabaidatzen duena. (24, nire itzulpena)

Ados nago Lasagabasterrekin onartzen Euskal Herriko idazleen arteko zatiketa nazionalista erabatekoa, euskaraz eta gazteleraz idazten dutenen artekoa, ez dela esanguratsua; izan ere, denen artean osatzen dute “literaturas vascas” edota, geroago proposatuko dudan bezala, “euskal literaturak” izenekoak. Behean zehazkiago eztabaidatuko badut ere, behin-behinean aurrera dezadan zera litzatekeela euskal literatura postnazional(ar)en definizioa: euskaldun edo basko guztiek beren hizkuntza guztietan idatzitako literatura(k). Alde horretatik, Lasagabasterren parte hartzeak abiapuntu emankorra dakar literatura kritika postnazional bat eraikitzeko. Sarrera hau eta hurrengo artikulu teoriko-historikoa lehen hurbilpen- eta sakontze-saio bat da literatura teoria postnazional bat zertan datzan aztertzeko, bai euskal literaturei bai literatura kritikari oro har dagokionez.

Euskal kritikarion  gehiengoa, guztiok ez esatearren, filologiatik gatoz eta, beraz, literatura historiaren eta hizkuntza nazionalaren artean diziplina horrek ezartzen duen lotura adierabakarretik. Guztiok onartu dugu, Friedrich Schlegelengandik Koldo Mitxelenarengana hedatzen den lerro genealogiko luzearen ondorioz, euskal literatura (eta “literatura vasca”) euskaraz idatzitako literatura dela. Planteamendu filologiko horrek bi efektu ezkor izan ditu literaturaren historiaren egikeran. Alde batetik, euskal literaturaren historiek, zeharka edo isilean, literarioak ez diren testu ugari barneratu dituzte (hiztegiak, gramatikak, deboziozko eskuliburuak). Izan ere, euskaraz idatzitako testu oro beti izan da filologikoki gai literatura kontsideratua izateko, euskaraz idatzita egotearren soilik. Bestaldetik, Euskal Herriko biztanleek historian zehar beste hizkuntza batzuetan idatzitako literatura ekoizpenak desplazatu izan dira literatura tradizio ez-euskaldunetara: literatura espainiar, frantses, amerikar, eta abarrera. Hala, hemen plazaratzen dudan bilduma honek, lehen-lehenik, literaturaren historia postnazional baterako proposamen bat aurkeztu nahi du, ez bakarrik zenbait testuren literatura analisiak eginez, baizik eta literaturaren kontzepzio nazionalistaren kritika bat gauzatuz. Lasagabasterrek eransten duen bezala, “egun hain modan den ‘intertestualtasun’ nozioa deiturik dago ‘literatura nazionala” kontzeptua, jatorriz erromantikoa, zalantzan jartzera, zeinak ez duen onartzen testuen literatura identifikatzeko irizpidetzat idazteko erabili den hizkuntza baizik” (25, nire itzulpena).

Azken helburua, aurrerago azalduko dudan bezala, ez da kultura-aniztasun (multikulturalismo) baikor eta ez-kaltegarria sortzea, liberalismoaren haritik; aitzitik, heterogeneotasun linguistiko eta nazionala tresna edo zuzentzaile kritiko bezala erabiltzea nazio-estatu inperialistaren krisia eta historia birpentsatzeko. Literatura kultura-aniztasun horren lehen ondorioa zera litzateke euskal literaturan: estatu espainiar, frantses eta amerikarrak inplikatzea. Errealitate eleanitza pentsatzearen jarduna dagoeneko gertatu da modu eraberritzailean mundu hispanikoan —frantsesean ez oraindik. Graham eta Labanyi, Bermúdez, Gonzalez eta McGovern, edota Vilarósek argitaratutako saio bildumak oso ekarpen garrantzitsuak dira ikasketa kulturaletan. Hemen aurkezten dudan bilduma honek bat egin nahi du ekarpen horiekin, estatu espainiarra bide batez zalantzan jarriz eta espainiarrak ez diren beste euskal literaturak barneratuz, aurreko bildumok ez baitute analizatzen estatu askotarikodun euskal errealitatea —eta, azken batean, kultura askotariko nazionalismo espainiarra proposatzen duten inkontzienteki.

Alde horretatik, kritika postnazionalak goian aipatutako korronte kritikoekin bat egiten du, feminismoarekin hasi eta gay teoriarekin amaituz, eta, era berean, zeruertz berri bat planteatzen du, zeinetan dimentsio geopolitikoa (postnazionalismoa) dimentsio biopolitikoarekin batzen den (sexua, arraza, generoa, klasea, eta abar).

 

Terminologia

Euskal literaturaren teoria postnazional bat bilakatzeko, lehen-lehenik nomenklaturako arazo bat konpondu beharrean gaude. Euskaraz ez dugu hitz edo adjektibo geopolitikorik Euskal Herriko gauza eta jendeez mintzatzeko, “euskal” adjektiboa linguistikoa baita. Alegia, “euskal/erdal” bikoteak grekozko “greko/barbaro” bikoteak bezala funtzionatzen du. Izan ere, “barbaro”-k  ulertezina den hiztuna esan nahi baitu, gure “erdaldun”-ak kanpotik datorren hiztuna esan nahi duen bezala. Beraz, nahiz eta “euskaldun” hitzaren zentzua hedatu behar nire literatura postnazionalaren definiziora egokitzeko, honako proposamen hau plazaratu nahi nuke: literatura euskaldunak (pluralean) Euskal Herriko jendeek beren hizkuntza desberdinetan idatzitako literaturak izango dira, bai euskaraz, arabieraz, latinez, hebreeraz, gazteleraz, ingelesez, edota frantsesez idatzitakoak.

Beraz, nire proposamena “euskaldun” hitza bitara erabiltzea da: lehenik, zentzu zehatzean, euskaraz zerikusirik duen edozein fenomeno, objektu edo hiztun izendatzeko; eta bigarrenik, Euskal Herria (diaspora barne) bezala ulertzen dugun errealitate historikoak barneratzen dituen jende eta gauza oroz mintzatzeko. Ez dut uste beharrezkoa denik XIX. mendean hain modan zeuden neologismoei heltzea, hala nola, “basko”, “euskaro”, “eusko”, “euskotar”, “euskal herritar” eta abar. Hitz tradizionala, “euskaldun”, dagoeneko ondo finkaturik dago. Ohizko zuen zolitasunarekin, Koldo Mitxelenak detektatu zuen hemen proposatzen dudan erabilera Iparragirre eta Sabino Aranarenean, nahiz eta gaitzetsi: “Tentazio honek, nire kabutan, ez du jarraitu behar, ezulertuetarako aitzakia iraunkor bihurtuko baita” (25, nire itzulpena). Hala ere, filologiak berak irakasten du hitzak malgu eta moldagarriak direla, eta azken finean, zentzu askotarikoak direla; alegia, hitzak beren anbiguotasun aberatsetik bizi direla. Ironikoki, Mitxelenak berak egindako proposamena, dagoeneko hogei urte badituena, ez da aurrera atera: “eusko” hitzak lehenaldi nostalgiko baten oihartzunak ditu. Horregatik, zilegi dirudi berriro ere “euskaldun” hitzaren gaitzetsitako adierara itzultzea, besteren artean, Iparragirre eta Sabino Aranaren itzalean babesturik.

Nahikoa litzateke aipatzea gaztelerazko “vascongado” hitzaren eredu aitzindaria, zeina, Hizkuntza Espainiarraren Erret Akademiak dioen bezala, latinezko vasconicatus-etik datorren, “vascon egina edo bihurtua”. Oihenartek XVII. mendean jaso zuen bezala, hitz horrek erreferentzia egiten dio, bere ideologian, “vascon” bihurtu zituzten eta, beraz, “vascuence” hitz egitera behartu zituzten probintziei —”romanzado” hitzarekin parekagarri, latin herrikoia hitz egitera behartuta zeuden jende eta lurraldeei erreferentzia egiten baitie. Alegia “vascongado / vascuence” pareak, etimologikoki, jatorriz euskara hitz egiten ez zuten eta, beraz, euskaldunak ez ziren probintziei eta jendeei egiten die erreferentzia (Gipuzkoa, Araba, Bizkaia). Hitzaren etimologiari jarraikiz, baskoiak edota nafarrak lirateke “euskara / baskoa” jatorriz hitz egingo luketenak. Jakina, ez dago esan beharrik etimologia horren ideologia linguistikoa ez dela zientifikoa, Mitxelenak berak dioen bezala: “etimologia honen oinarri den hitz latindarra [vasconicatus] ez dago ezein lekune ezagunetan jasorik” (19, nire itzulpena). Urteen joanean, “vascuence / vascongado” hitz bikoteak esklusiboki hiru probintzietako biztanleak izendatu ditu. Alegia, etimologiaren arabera, jatorriz euskaldunak ez zirenak. Hala, gaur egun jatorrizko baskoiak nafarrak badira ere, Nafarroako iparraldean euskaraz mintzatzen direnek “vascuence”-a hitz egiten dute, eta ez “baskoia”. Alegia, ipar mendebaldeko bizilagunei horiek inposatutako hizkuntza, orain bizilagunen hizkuntz propio bihurtu dena. Egun “vascuence” zaharkiturik egoteak eta, aldiz, “vasco” hitzak bere lekua hartzeak ez du arazoa konpontzen, gehiago konplikatzen baizik, egun Nafarroan “vasco” izateak (hau da, jatorrizko baskoia izan eta jatorrizko hizkuntza hitz egiteak) dakartzan arazoak azpimarratzen baititu. Alde horretatik, “vascongado / vascuence” hitz bikotearen zentzu-aldaketa aitzindari historiko egokia dukegu gure “euskaldun” hitzaren erabilera bikoitz berria legitimatzeko.

Onartzen badugu, beraz, “euskaldun” hitzaren jatorrizko zentzua edo adiera heda dezakegula Euskal Herriko beste errealitate historiko eta kulturalak —hizkuntzaz bestekoak—  izendatzeko, “euskaldun” hitzak teoria zein literaturaren kritika eta historia postnazionalak eraikitzeko aukera eta oinarria ematen digu. Agian, aurrerago damutuko zaidan proposamena da, Mitxelenari bere “eusko”-rekin gertatutakoa lekuko. Hala ere, azken urteotan euskal literatura kritika ez da izan arriskuak hartzearen lagun, proposamen kultural eta literaturakoak imajinatzerako orduan. Eta beraz, besterik ez bada ere, sasoi batean literaturak eta kritikak izan zuten izpiritu eraberritzailea (hala nola, Aresti eta Miranderen garaian) berpizteko asmoz, hemen proposatu nahi dut “euskaldun” hitzaren erabilera bikoitza, euskal literaturen eta kulturen teorizazio postnazional bat eraikitzeko abiapuntu gisa.

 

Euskal literatura postnazionala

Nomenklaturako arazoa konpondu ondoan, baina nominalismotan ez erortzeko hain zuzen, ondoren euskal literaturaren (edo literaturen, horien aniztasuna proposatzen ari bainaiz) ulerpen postnazional bat zertan datzan sistematizatuko dut. Berriro ere, gurutze-bide honetan, beharrezkoa da Lasagabasterren hitzetara itzultzea:

Literatura sistema bereziki euskalduna idazle euskaldunek eta euskaraz idatzitako testuek eratzen dute. Autore euskaldunen [vascos] gaztelerazko testuak literatura gaztelerazkoaren sisteman barneratzen dira eta sistema horren barnean funtzionatzen dute, zorte hobe edo txarragoarekin... Halere, euskaldunen [vascos] literatura kulturak, nahiz eta espresio bide berezi eta propiotzat euskarazko literatura izan, ezin die uko egin, bere ondare kulturalaren parte delako, beste literatura eta literatura sistemetatik historian zehar gaztelerazko eta frantsesezko idazle euskaldunek [vascos] egindako ekarpenei. (25, nire itzulpena)

Lasagabasterri atxikiz, esango nuke, dena den, ingelesez edota gazteleraz idazten duten euskal idazleek posizio euskalduna izaten segituko dutela literatura sistema ingeles edota gaztelauan. Beraz, atzeko atetik literatura nazionala kontzeptua berriro sartu nahi ez badugu (“literatura sistema” bezala mozorrotuta), beharrezko da onartzea literatura sistemak ez direla konpartimentuetan bananduriko instituzio berezi eta baztertzaileak. Egun, estatu espainiarrean, kasu, literatura sari nazional komuna existitzen da hizkuntza desberdinentzat. Beraz, ondorioztatu behar dugu kasu horretan literatura sistema hizkuntza askotarikoa dela (ala literatura metasistemak daudela). Idazle batek baino gehiagok idazten du hizkuntza bat baino gehiagotan –eta  bere burua itzultzen ere bai, Atxagak   kasu. Are gehiago, idazle batek ama-hizkuntza ez den beste bat hautatzen duenean ere, ez dio horregatik uko egiten ama-hizkuntzaren konplexutasun historiko, kultural eta literarioari, sistema literario berrian bere burua ezartzean. Alegia, literatura sistema bat ez da instituzio bereziki edo jatorriz linguistikoa, baizik eta instituzio geopolitiko eta soziala, eta, beraz, hizkuntzak ez du determinatzen, azken finean, idazlearen literatura nortasun edo afiliazio azkena. Alde horretatik, literatura sistemaren oinarria hizkuntza dela baieztatzeak, “azpiegitura” kontzeptu marxistak, hain modan behiala, dituen arazo berak azaltzen ditu. Bada txiste ezaguna linguista artean zeinak finkatzen duen hizkuntza eta dialekto baten arteko diferentzia ejertzito bat izan ala ez izatean. Txiste honek egokiro azpimarratzen du errealitate linguistiko oro politikoa dela azken batean, linguistikoa sensu strictu baino.

Har dezagun, adibidez, Pio Baroja idazlea, zeina, goian azaldutako posizioen arabera, idazle euskalduna den. Bere ekoizpen literarioaren historia egiterakoan, gaztelera erabiltzea ez da faktore erabakigarri azkena idazlearen literatura nortasuna erabakitzeko. Barojak libururik gehienak bere Bidasoako errepublika anarkista hartan (Jaun de Alzate parafraseatuz) idatzi zituen, eta bere eraginik nabarmenena Hemingwayengan izan zuen eta ez Delibesengan, esaterako. Alegia, literatura postnazional baten proposamena ez da hertsia, zabala baizik. Aldi berean, Baroja idazle euskaldun bezala aldarrikatzeak ez du ahitzen edota mugatzen gaztelerazko literaturan autore horrek har dezakeen posizioa. Aitzitik, nire proposamen postnazionalak aldi berean nortasun historiko anitz kontsideratzea onartzen du, hala beren arteko eraginak, erlazioak, gatazkak, esklusioak eta partehartzeak aztertzeko aukera zabalduz —hain zuzen literatura sistema nazionalisten proposamenak ahalbidetzen ez duena.

Unamunorena kasu konplexuagoa litzateke, izan ere, hemen bildu ez dudan beste artikulu batean (“Histéricos con casta”) diodan bezala, bere nazionalismo espainiarraren adierazpena euskal nazionalismoan oinarritzen da. Perspektiba postnazionalak, nortasun horiek berezi eta baztertu beharrean (Unamuno idazle gaztelaua esklusiboki aldarrikatu eta bere nortasun euskalduna gaitzetsiz), beren konplexutasunean aztertzea ahalbidetzen du, posizio eta nortasun horiek historikoki Unamuno nola definitu duten esplikatuz, Espainiaren edota Euskal Herriaren defentsa nazionalista eta filologikotan erori gabe. Are gehiago, eta eztabaida estatu espainiarretik ateratzeko (ez baita euskal idazleen muga), Nevadako idazle iparramerikar Robert Laxaltek  (1923-2001) bere burua euskalduntzat eta iparramerikartzat badu, nork erabakiko du Laxalten auzi nazionala? Perspektiba postnazional batetik, ordea, iker dezakegu nola bateratzen diren Laxalten bi nortasunak, amerikarra eta euskalduna, diasporan —ikerketa horrek, gainera, oso ondorio garrantzitsuak ditu euskal literaturaren historiarako, diaspora bere baztertze nazionalistatik sorosten baitu. Are gehiago, bilduma honen amaieran, generoaren (gizon/emakume) arazoa esploratzen dut. Zenbait emakumezko idazleren azterketatik abiatuta (Laura Mintegi, Itxaro Borda, Lourdes Oñederra, eta abar) ikuspegi nazionalista baten beste mugaketa batzuk azaltzen ditut. Izan ere, emakumezko idazleen idazketaren analisiak eskatzen du euskal nazionalismo hegemonikotik at dauden espazio utopiko geopolitikoak kontuan hartzea. Alegia, postnazionalismoak feminismoa bezalako kritika motak barneratzen ditu eta nahitaezko bihurtzen ditu nazio-estatu inperialistaren kritika egiteko, teoria horiek elkarrekin imajinario  nazionalista-filologikoa mukuruarazten duten espazio kritiko eta historiko berriak zabalduz.

 Bilduma honetan, beraz, “euskaldun” terminoa zentzu bikoitz postnazionalean erabiliko dugu eta, ondorioz, euskaldun onartuko dugu Unamuno zein Robert Laxalt, Jorge Oteiza zein Mariasun Landa, guztiok kanon euskaldunean barneratuz. Hala, bilduma honek azpimarratzen du kanon postnazional euskaldunean partaidetza ez dela hizkuntza berezi baten erabileraren arabera erabakitzen. Horrela bada, bilduma honetako lehen kapituluak etsenplu eta gida izan nahiko luke beste kapitulu guztiak leitzeko; izan ere, 1898tik 2002rainoko literatura euskalduna sistematizatzen du, ikuspegi historiko bateratzaile batetik, euskaraz, gazteleraz, ingelesez eta abar idatzi duten idazleak aurkeztuz, eta, beraz, esparru historiko eta kultural bateratu baina ireki baten barruan, Fernando Savater eta Itxaro Borda bezalako idazle desberdinak barne hartuz. Hala, ez da kasualitatea azkenik idatzitako artikulua bildumaren hasieran ezarri badut.

Bilduma honetako beste bederatzi artikuluak euskaraz idazten duten idazleez arduratzen dira esklusiboki. Helburua ez da azpijokoan euskal literatura nazionala erreifikatzea definizio postnazional batean babestuz, baizik eta esplikatzea nola literatura euskaldun postnazional batek —euskaraz idatzitakoak hain zuzen— dagoeneko adierazten duen proiektu nazionalistaren krisia eta, ondorioz, bere burua espazio postnazional berri batean kokatzen duen, beste literatura euskaldunekin batera integratzeko bidean. Garrantzitsua da azpimarratzea, bilduma hau bateratzen duen kontzepzio postnazional berri horretara iritsi naizela artikulu bakoitzean ezari-ezarian egin ditudan gogoeten ondorioz. Hots, orain hemen aurkezten dudan euskal literaturen teoria postnazional orokor eta bateratua literatura berezi bat, euskarazkoa, aztertzearen ondorioz artikulatu ahal izan dut bakarrik, eta, beraz, literatura horren bilakaera historiko postnazionalaren ondorio zuzena da. Alde horretatik, euskal literaturen historia eta teoria postnazional orokorra oraindik ere garatu gabe dirauen proiektua dukegu.

 

Teoria postnazionala

Postnazionalismoak legitimazio eta teorizazio orokorragoa du, literaturaz harantzago doana eta ondorio desberdinak dituena filosofia, politika, soziologia eta teoria kritikoan. Hemen bildu ez dudan beste artikulu batean (“Posnacionalismo y biopolítica”) eztabaidatzen ditut zehazki postnazionalismoaren ondorio ez-literario horiek. Beraz, literaturaz haratago, arazoa bere konplexutasunean irakurri nahi duen irakurleak bertara jo dezake. Ondoren aurkezten dudana, beraz, laburbilketa bat da; postnazionalismoak literaturan dituen ondorioak zehazten dituena, hain zuzen.

Hemen proposatuko dugunaren aurka badoa ere, postnazionalismoak badu elaborazio eta sakontze euskaldun propiorik, Habermasengandik abiatzen dena eta, besteak beste, Jon Juaristik, Patxo Unzuetak eta Juan Aranzadik garatu dutena. Mikel Azurmendiren lana ere bertan sar liteke. Autore horiek guztiek nazionalismoa kritikatzen dute orokorrean, eta nazionalismo azpiestatalak (“infraestatales”) bereziki —hala nola euskalduna, zeina etnikotzat salatzen duten. Alternatiba gisa, autoreok estatu demokrata ez-nazionalista defendatzen dute. Hala, Juaristik zera aldarrikatzen du lehen aipatutako beste bi autoreekin batera argitaratutako lanean:

Estatuen Europa ez da bakarrik alternatiba pentsagarria, baizik eta martxan dagoen proiektua. Aitzitik, Herrien Europa ideia erromantiko eta hobbes-aurrekoak gizarte europarra desintegratuko luke, nazionalismoak sortu aurreko garaietara itzularaziz, baina kasu horretan, gainera, monarkia absolutuek  zuten oreka- eta kohesio-elementurik gabe. Estatuen Europak postnazionalismo zibilizatu batera jotzen du; Herrienak, aldiz, barbariearen  postnazionalismora. (110, nire itzulpena)

Europa estatal hau legitimatzeko, Juaristi eta goian aipatutako beste autoreak Habermasen “patriotismo konstituzionalari”  atxikitzen zaizkio. Hain zuzen, estatu espainiarrean arrakastatsuen  bihurtu den doktrina dugu (edota teknikoki esanda “dominantea”), 1989an autore horren artikulu bilduma bat gaztelerara Identidades nacionales y posnacionales izenburuaz itzuli zenetik eta, batez ere, Habermasek berak Madrila 1991n egin zuen bisitaz geroztik. Patriotismo konstituzionalak proposatzen du estatu demokratiko eta arrazionala eraiki daitekeela efektu nazionalista edota irrazionalik gabe. Alegia, doktrina politiko horren aburuz, subjektua izaki ilustratua da, izatez arrazionala eta indibiduala. Pentsaera habermasdarraren aburuz, subjektuak ez du inkontzienterik edota jatorrizko irrazionaltasunik. Hala, abertzaletasun konstituzionalaren aburuz postnazionalismoak nortasun edota identitate arazo guztien gainditzea dakar (generoa, etnia, sexualitatea, nazionalismoa, eta abar). Postnazionalismoak abertzaletasun ez-nazional batentzako leku egiten du, zeinaren bidez estatua bere legeetan inpartzial eta zuzen bihurtzen den hiritar guztiekiko.

Aitzitik, Foucault, Althusser eta Lacan bezalako intelektual postestrukturalisten pentsamenduari jarraikiz, argi azaltzen da naiveté edota inozentzia epistemologiko eta politikoa dela defendatzea estatuek, beren instituzioen bidez, subjektu propioak (nazionalistak) ez dituztela sortzen, eta subjektu horiek ez dutela irrazionaltasun oinarrizko bat. Estatuaren edozein kritikak argitzen du estatuak (beste ezein instituziok bezala) bere subjektuak sortzen dituela – “subjektu posizioak”, jatorri gramsciarra duen termino teknikoagoa erabiliz. Modernitatean, estatuek nazionalismoa artikulatzen dute beren ideologia bezala, eta subjektu nazionalista, haren oinarri eta euskarritzat. Eta nazionalista ez den subjektuaren alderdi gehienak subjektu nazionalista horren irrazionaltasun edo inkontziente politiko bezala eratzen dira. Esandakoaren haritik, patriotismo konstituzionalaren teoria ez da postnazionala, baizik eta neonazionalista —eta, azken finean, humanista, ez baitu irrazionaltasun politikoa subjektuaren alderdi ukaezintzat onartzen. Patriotismo hori ez da neonazionalismo europarra baizik: hain zuzen, unibertsaltasun demokratikoaren mozorro ideologikoaren azpian bere izaera nazionalista ukatzen duena, demokrazia erabat arrazionala dela defendatuz. Patriotismo konstituzionalak bere burua are nazionalistagoa bihurtzen du (neonazionalista), hain zuzen bere izaera ideologikoa ezkutatzen duelako eta, beraz, bere irrazionaltasun eta historikotasun politikoa ukatzen dituelako unibertsaltasun berri baten mozorropean. Etsenplu soil eta argi bat ematearren: estatu espainiarrak hizkuntza bakar bat ofizial-estataltzat legitimatzen badu, estatuak hizkuntz ideologia nazionalista sorraraziko du, hedabide, eskola eta bestelako instituzioen bidez. Estatua eta bere instituzioak ideologikoak (eta nazionalistak) dira eta faktu hori ukatzea bera da ideologia nazionalistaren zeinu irrazionala. Neonazionalismo horrek, azken batean, humanismo anakroniko bat adierazten du, eta ez du kontuan hartzen XX. mendea definitu duen pentsamendu antihumanista: Freud, Wittgenstein eta Heideggerengandik hasi eta Foucault eta Spivakenganainokoa  (hemeretzigarren mendeko euren aitzindariak ahantzi gabe: Nietzsche eta Marx).

Nire proposamen postnazionalistak patriotismo konstituzionalaren eta bere defendatzaileen tesi neonazionalisten aurka egiten du. Haiek ez bezala, defendatzen dut estatuak eta bere instituzioek nazionalismoa sortzen dutela efektu ideologiko gisa —baita errepublikak ere, Frantziaren etsenpluak argi uzten duen bezala—, eta postnazionalismoa faktu hori onartzetik abiatzen dela. Are gehiago, globalizazioaren ondorioz estatuak krisia jasaten duenean, nazionalismoa ere krisian sartzen dela, baina desagertu gabe, eta, beraz, krisi horrek subjektu nazionalaren eraketa are irrazionalagoa bihurtzen duela. Ikuspegi postnazionalista horrek ez du esan nahi estatua eta nazionalismoa desagertzear daudenik, baizik eta eraldatu eta dibertsifikatzen ari direla forma postnazional berriak hartuz eta subjektu eraketa berriak ahalbidetuz (zeinen artean aipatu behar diren nazionalismo euskalduna edota neonazionalismo espainiar eta alemaniarrak, beren irrazionaltasun betean). Nazionalismo berri horiek, halere, ez zaizkio egokitzen jada nazio-estatu inperialista zaharkituaren proiektuari eta bere subjektuari. Horien gainbeheraren ondorenean sortzen dira eta nazionalista izaten segitzen dute, era heterogeneo, zatikatu eta globaletan bada ere. Hirugarren Munduko feminismoak nazio-estatu inperialistaren ideologia nazionalistari egiten dizkion kritikak txit egokiak dira eztabaida honetan (Spivak); izan ere, “emakumeak”, errealitate historiko bezala, nazioaren kategoria gainditu eta, era berean, definitu egiten du, naziotik at datzan lekune sinboliko gainditzailetik (ama-lurra, ama-aberria eta abar). Alde horretatik, Hirugarren Munduko kritika feminista postnazionalista da. Edota alderantziz, kritika postnazionalista feminismoari batzen zaio, nazio-estatu inperialistari egiten dion kritikan.

Beraz, postnazionalismoak nazionalismoaren eta bere subjektuaren jarraitasuna eta iraunkortasuna aldarrikatzen du, nahiz eta era berri eta heterogeneoan. Izan ere, nazionalismoak egun ez du bat egiten nazio-estatu inperialistarekin eta, aitzitik, bere krisitik sortzen da, postnazional bihurturik. Desoreka edo desegokitze horretatik, nazio, estatu eta inperioaren arteko desfasetik sortzen da postnazioa. (Post)nazionalismoa ukatzea, Habermasen eskolak egiten duen bezala, marxismoak nazionalismoarekin XX. mendean egin zuen hutsegite bera egitea da. Habermasen eskola kalkuluko hutsegite honi datxekio, iraganean utzi eta ahantzi nahi baititu faxismo nazia edota frankismoa —azken batean, historia oro ukatuz. Nazionalismoari buruzko lan marxista kanonikoa, Benedict Andersonen Imagined Communities, kalkuluko hutsegite hori onartu eta birpentsatzetik abiatzen da eta, beraz, Habermasen pentsamenduarekin erkatzen bada, bere pentsamenduak atzerakada historiko eta kritiko nabarmena adierazten duela ondorioztatu behar da. Andersonek dioen bezala, “Nazionalismoaren teoriak marxismoaren hutsegite historiko nagusia adierazten du” (13, nire itzulpena). Historikoki hitz eginez, Europak ezin du ez-nazionalista izan. Demokrazia, Europan, neonazionalista bihur liteke, eta bere nazionalismoaren ukapena onartu ideologia neonazionalista berritzat (bidenabar globalizazioa erru guztien gaizkile bekamenezko bihurtuz). Edota postnazionala ere bihur liteke, egituraketa heterogeneo, kultura askotariko eta postestatal baten ondorioak ulertuz, eta nazionalismoa ukatu beharrean, bere aldaketa eta mutazioak aztertuz (hala globalizazioaren eraginari aurre egiteko aukerak ere zabalduz). Baina, garrantzitsua da azpimarratzea, Europa demokratikoa izango dela bakarrik bere errealitate nazionalista onartzen duenean (neonazionalista zein postnazionalista).

Nire proposamenak bigarren aukeraren alde jotzen du, postnazionalismoaren alde. Beraz, Euskal Herri postnazional baten teorizazioak formazio historiko konplexu bat aztertu nahi du, zeina ez den jazotzen estatu bakar baten barruan eta ez duen hiritar mota bakar bat eredutzat. Errealitate euskaldun hori hedatzen da, gutxienez, Kalifornia eta Idahotik hasi, Txileko Santiagotik pasa, eta Iruñea eta Baionaraino, Australia eta Kanadako zati batzuk kanpoan utzi gabe. Hemen aurreratzen dudan tesiak inplikatzen du, azkenik, nortasun nazionala ez bezala, (zeinak subjektuak beren osotasunean definitzen zituen), nortasun postnazionala bektore  bat baizik ez dela subjektuen definizio konplexu eta zabalagoan.

Bilduma honen izenburuak (Nazioaren hondarrak) era metaforikoan aurkeztu nahi du konplexutasun historiko hori. Alde batetik, Euskal Herria nazio-estatu inperialistaren gainbeheraren hondarretatik bizi da, eta bestetik, hondartzako harearen konplexutasun eta heterogeneotasuna erakusten du. Izan ere, Euskal Herria ez da nazio bat, ezta kultura bakar bat, eta ez dio nazio-estatu inperialistaren ereduari erantzuten. Euskal Herria hondartza postnazional batetik behatu behar dugu, hondar eta harea bezala, lehenaldi monolitiko baten hondarrak bezala eta, era berean, globalizaziorantz abiatzeko eta bertatik itzultzeko behar dugun hondartza eta oinarri gozo bezala. Alegia, auzia honetan datza: Euskal Herria lekune, posizio eta kokagune bezala pentsatzea, nortasun eta identitate bezala pentsatu beharrean. Alegia, gure izatearen hondarrean topatzen dugun oinarri ugarietako bat bezala pentsatu behar dugu Euskal Herria.

 

Euskal literatur kritika

Proposamen postnazionalista bat izateaz gain, bilduma honek zenbait diferentzia nabarmen ditu euskal literatura kritika garaikide europarrarekin. Lehena eta garrantzitsuena distantzia kritikoa da. Euskal Herri europarra  (edo diasporakoa ez dena), leku ttipia da zinez; kritikari akademiko eta profesionalek ez dute abagunerik eta aukerarik bere instituzioa idazleenarenetik desberdintzeko. Alegia, kritikariak eta idazleak sarritan aritzen dira elkar lanean eta kolaborazioan, buruz buru, mahainguruetan, epaimahaietan, aldizkarietan, argitaletxeetan, eta abarrean. Ondorioz, literatura kritika euskaldunak oso egokiro lagun dezake idazleen eta literatura korronteen kanonizazioan; alabaina, ez du distantzia kritiko nahikorik literatura kritika eta kritika ideologiko sistematikoa eta koherentea garatzeko. Eduki ezkorra duen edozein kritika mota, edozein idazleren aurka idatzia, oso arriskutsu suerta dakioke kritikariari; izan ere, idazleek, batez ere kanonikoek, botere eta kapital ekonomiko, kultural eta instituzional handiagoa dute. Oraindik egitear dago egoera horren à la Bourdieu azterketa zehatza.

Gainera, Euskal Autonomia Erkidegoko zenbait kritikarik, gobernu instituzioekin eta komunikabideekin gertutik kolaboratzen dutenez, azkenean logika kanonizatzaile oso instituzionala darabilte. Adibiderik garbiena Bernardo Atxaga da, euskal literatura garaikideko idazle giltzarri eta kanonikoena, zeinak monografiko ugari dituen bere lanari buruz, baina ez duen kritika ezkor edota “kritikorik” oraindik jaso. Izan ere, ez da kritikaririk Atxagaren kapital kultural eta instituzionalari aurre egingo dionik. Alde horretatik, Euskal Herri europarreko literatura kritika positibismo edo hagiografiatik gertuago dago kritikatik baino, eta bere indar zinez kritikoa iraganean barneratzen denean berreskuratzen du bakarrik, non distantzia historikoak bermatzen duen hilek hilak lurperatuko dituztela eta, beraz, kritikariari ez diotela erantzungo, era fantasmatikoan ez bada behintzat. Egoera hori aldatuko da idazleen arteko belaunaldi gatazka areagotzen denean, orduan kritikak ere bere jardun kanonizatzaileak alde batera edo bestera erabaki beharko baititu.

Bilduma honetan jaso ditudan artikulu gehienak goian aipatutako idazle eta kritikarien arteko hurbiltasun instituzional horretatik kanpo idatziak izan dira; ikuspuntu globalago batetik eta distantzia kritiko handiago batetik. Baliteke artikuluok polemikoegi edota kritikoegi izatea irakurle euskaldun europarrarentzat. Dena den, diferentzia horiek kritika europar eta amerikarraren arteko distantzia instituzionalaren ondorio hutsa dira. Espero dut, halere, liburu honen irakurketak eragin onuragarriak izatea; izan ere, Euskal Herri europarretik bertatik publikoki azaltzen zail diren kritikak artikulatzen ditu —bertan eztabaidatzen eta defenditzen badira ere talde murritz edota pribatutan.

Jakina, neure lana kokatzen den kritika amerikarraren egitura instituzionalak ere bere muga eta baldintzatze propioak ditu. Pentsaera (postnazionalean) kide dudan lagun baten liburuaren titulua hartuz (Ander Gurrutxagaren La mirada difusa: dilemas del nacionalismo), esan behar dut, euskal literaturaren kritika amerikarra begiratu difuso  edota lainotu batetik egiten dela. Urruntasun geografiko eta denborazkoa Euskal Herri europar eta diasporakoaren artean nabarmena da, nahiz eta interneten garaian bizi. Beraz, sarritan, difusiozko begirada horretatik, literatura fenomenoak azpimarratuko ditut, kritika europar euskaldunarentzat gehiegikeria edota hutsegite soilak diruditenak. Alde horretatik, Joxean Sagastizabalen edota Arantxa Urretabizkaiaren idazketei eman diedan garrantzia, adibidez, irakurle euskaldun europarrari eskandalosoa iruditu dakioke. Alabaina, erantsi beharko dut, Tiresias eta Ediporen garaitik behintzat fin-de-siècle-ko inpresionismora arte hedatzen den tradizio bati jarraikiz (zenbait antropologo itsuren lanak barne), so elbarritua, (edota difusoa) errealitatea bestela ikusteko bide bihurtu dela, beste ikuskera bat. Ni bezala Atlantikoaz bestalde bizi diren kritikariek itsuaren abantaila dute literatura instituzio eta korronteen eite orokorra ikusteko, bere zertzeladetan difuminaturik; baina arrazoi berarengatik, agian, bere orokortasunean argiago. Hemen begiratu lausotu horren alderdi ekonomikoa garatzea beharrezko ez bada ere, distantzia kritiko horren beste arrazoi bat Europako gobernu eta industria kulturalen babes ekonomikotik at egotean datza.

Horrez gain, kritika difusoak gertutik egiten diren literatura eta kritika euskaldun europarrak behin eta berriro leitu behar ditu, “hemen” egoteak ematen duen zehaztasunezko begirada mikroskopiko eta hiperrealistatik egindako kritikak hain zuzen, bere difusio betierekoa eraldatu edota baiesteko. Alegia, kritika euskaldun amerikarra metakritika bat da, zeinak kritika europarraren beharra duen bere objektu kritikoa begi-bistatik ez galtzeko. Begiratu lainotu horren salbuespen bakarra diasporako literatura dukegu, zeinari kritika europarrak ez dion era lainotuan ere begiratzen eta, aldiz, ezjakinaren begiratu absentea baizik ez dion eskaintzen.

Era berean, azpimarratzekoa da, neurri batean akademia amerikarraren tamaina berak (4000 bat instituzio akademiko unibertsitario baitaude), berritzeko eta etengabe eraberritzeko presioa sortzen duela oro har. Eta presio horrek literatura kritika modaren eta azken orduko joeren esklabo eta mendeko bihurtzeko arriskuan jartzen du. Hots, kritika amerikarrak euskal literatura kritika berrasmatzeko abantaila badu ere, era berean, paseko moda aldakorra bihurtzeko arrisku iraunkorraz bizi da. Aitzitik, kritika europarrak ez dio moden jokoari halako abiadan segitzen; erresistentzia gehiago erakusten du, batez ere modok atzerritarrak badira. Horiek esanda, zera bakarrik erantsi behar dut: goian aipatutako arrisku kritikoak erabat gaitzesteko gauza izan ez banaiz ere, hemen bildutako artikuluak arrisku horrekiko kontzientzia onartuz idatziak izan direla.

 

Literatur historia

Goian aipatutako diferentzia instituzionalez gain (zeinak azken batean Atlantikoaz haraindiko kokapenaren ondorio baizik ez diren), bilduma honek literatura historiak euskal kritikaren tradizioan utzitako jarauntsia aztertu nahi du ikuspuntu postnazional batetik, beste pentsamolde historiko bat aurkezteko asmoz.

Euskal literaturaren historiak anitz dira; pentsa zenbat, ia inflazio historikoaz ere mintza liteke. Orain dela gutxi arte, edozein filologok (bere burua hartakotzat preziatu nahi bazuen behintzat) euskal literaturaren historia bat idaztea zuen betebeharrezko zeregina, ekidinezina. Eta hala egin zuten Mitxelenak, Villasantek eta Sarasolak, kasurako. Beraz, badirudi historia gehiagoren beharrean ez gaudela. Hala ere, euskal literaturaren historiak gehituz segitu dute azken urteotan, eredu filologiko fundatzailea behin ere zalantzan jarri gabe. Euskal Unibertsitateko euskal literaturaren katedratiko bakarrarena aipatzeko, Jon Kortazarren Historia de la literatura vasca, siglo XX, oraindik ere eredu filologikoari atxikirik idatzia izan dela argi ikusta daiteke —kritika hori ez da liburu honetara mugatzen edota bertan fokatzen bereziki, idazketa historiko-literario korronte oso baten adierazgarri bezala aipatu nahi du soilik. Eskola horrek, filologikoa dena azken finean, korpus historikoa mendeka eta generoka eratzen du. Genero bakoitza, aldiz, belaunaldika eta eraginen arabera. Mendez, generoz, belaunaldiz eta eraginez eratzen den sailkapen horretatik aurrera, zenbait kontzeptu edota arazo filologiko puntualagoek betetzen dute diskurtso kritikoaren hondarra: eleberrian nagusi den pertsona narratiboa, erabilitako metafora motak, eta abar. Alegia, historia horiek filologikoak dira, alde batetik, eta positibistak, bestetik (salbuespen ohorezkoak badaude ere, hala nola, Josu Landaren euskal poesia garaikidearen historia). Jite filosofiko, politiko edota soziologikoagoa duten ikerketak egon ez daudelako dira aipagarriak. Horregatik, garrantzitsua da ulertzea historia filologiko eta enpirizista horien zentzua eta arrazoia, problema historiko orokorrago baten sintomatologia adierazten baitute.

Nietzschek, dagoeneko XIX. mendean, historiako eszenatoki inflazionista antzerako bati aurre egin behar izan zion, zeina ez zuen dudarik egin pasioz kritikatzen. The Use and Abuse of History-n zera dio pentsalari alemaniarrak: “historia gehiegiak garai bateko bizitzaren etsai dirudi” (28). Zehazkiago, Nietzschek “historiaren eria” kritikatzen du, zeina inflazio historikoak ugaltzen duen: “Baina gaixorik dago libre askatutako bizitza hau, eta sendatu egin behar da. Gaixotasun ugari sufritzen ditu, eta ez bakarrik bere kateen oroitzapenaren gaixoa. Historiaren eria deritzodan gaixoa ere sufritzen du. Historia gehiegiak bizitzaren indar plastikoari eraso dio, zeinak jada ez dakien iragana nola erabili bere burua indartu eta elikatzeko” (69). Are gehiago, Nietzschek epidemia horrek gazteriarengan dituen efektu erreakzionarioak salatzen ditu: “Ondo asko dakigu historiak nolako eragina izan dezakeen; nola gazteriaren senik indartsuenak errotik desegin ditzakeen: pasioa, kuraia, eskuzabaltasuna, eta maitasuna. Bere justiziaren zentzua hotz dezake...” (64). Azkenean, Nietzschek positibismoaren arazoa idorotzen du epidemia historikoak sortzen duen efektu nagusitzat: “Dena objektiboki hartzeak, ezerk ere ez haserretzeak, ezer ere ez maitatzeak, oro ulertzeak, norbera otzan eta malgu bihurtzen du” (53).

Neuk ere, Nietzscheren hitzei oihartzun egin nahirik, euskal literaturaren historian antzekoa gertatzen dela sumatzen dut: gehiegikeria historiko horren efektuak erreakzionarioak dira, literaturarekiko —bizitzarekiko— pasioa eta maitasuna ahitzen dute eta, azken batean, literatura suntsitzen dute. Izan erez eskola eta unibertsitateetan literatura irakasten da epidemia historikoa are gehiago hedatzeko —irakasle guti batzuen merituzko salbuespenek efektuari indarra kentzen laguntzen badute ere.

Dena den, Nietzschek irtenbide edo konponbide historiko bat topatzen dio historia inflazionistaren arazoari:

Kultura historikoaren sorrera —bai eta “kontzientzia moderno” eta garai berri baten izpirituarekiko bere antagonismo errotikako eta erabatekoa ere—, prozesu historiko bat bezala ulertu behar da. Historiak historiaren arazoa konpondu behar du, zientziak eztena bere buruaren aurka zuzendu behar du. “Behar” hirukoitz horrek “garai berrien” izpirituaren betebehar izan behar du, bertan zerbait benetan berria, indartsua, bizigarria, eta originala sortuko bada. (50, nire itzulpena)

Nietzsche testuinguru honetan aipatzearen arrazoia ez da bakarrik argigarri eta adierazgarria, baizik eta historikoa. Izan ere, filologia alemaniarra Hegelen ondorengo inflazio historikoaren ondorioetako bat da, eta aldi berean, filologia euskalduna filologo alemaniarrak heltzearekin batera hasten da; adibidez, Hugo Schuchardt (1842-1927) eta Luis Lucien Bonaparte ospetsuarekin batera (nahi zeta azken horrek filologia alemaniarraren eragina jasaten duen). Humboldt fenomeno ezohizko bezain isolatua da testuinguru honetan. Beraz, Nietzscheren salaketa egokia da euskal literatura kritikarentzat, historikoki ulertzen badugu filologia alemaniarrak inflazio historiko euskaldunean izandako eragina.

Inflazio historiko hori eta bere genealogia argitu ondoren, garrantzitsua da azpimarratzea Nietzschek historiaren funtzioa orainaren arabera ulertzen duela: “Orainaren indar boteretsuenetik bakarrik esplika dezakezu iragana. Barnean dituzun dohainik nobleenak beren ahalmenen mugetara bultzatuz bakarrik aurkituko duzu iraganean onena, jakitea merezi duena, kontserbagarria dena” (40, nire itzulpena). Bilduma honetan tradizio filologiko-positibistari erabat ekidin ezin izan badiot ere (bertatik bainator), dena den,ni neu historia nietzschearraren ildotik abiatzen saiatu naiz, beti ere oraina eta bere izpiritua sorotsiz eta aldarrikatuz, historia hilketa eta lurperatze jardun bihurtu beharrean. Helburua literatura kritika abiapuntu bihurtzea da, eztabaida politiko, filosofiko, estetiko eta sozialak suspertzeko, Frantzian 1960ko hamarkadan eta Estatu Batuetan 1980koan gertatu zen bezala. Edozein lanen emaitza eta harrera beti ere autorearen kontrolpeaz harago daudela onartuz, artikulu hauen helburua izpiritu kritiko nietzschear indartsu horretara itzultzea izan da, euskal literatura eta kultura berritzeko ekarpen bat eskainiz.

Nahiz eta Bernardo Atxaga eta Ramon Saizarbitoriaren idazketa giltzarri izan artikulu gehienak egiteko, bildumak, hala ere, euskal literatura modernoaren ikuspegi orokor bat eman nahi du, literatura nazionaletik postnazionalerako bilakaera kontatuz. Hiru zatitan egindako banaketa helburu horri datxekio. Lehen zatia sarrera gisa idatzia izan da, euskal literaturen ikuspegi panoramiko eta postnazional bat emanez, 1898tik 2002ra. Bigarren zatiak Bernardo Atxagaren lanaz dihardu bereziki, nahiz eta idazle euskaldun eta atzerritar ugariren testuinguruan ezarri autore horren lana. Lehen parteak tesi orokor bezala aurreratzen du XX. mendeko literatura euskalduna nazioa imajinatzeko saioa dela (hau da,  alegoria nazionala idazteko saioa). Bigarren parteak, aldiz, Bernardo Atxaga eta bere lana aurkezten ditu, hain zuzen saio nazionalista horren koroatze eta krisi bezala. Atxagaren lanari hainbat perspektibatatik hurbiltzen natzaio: historikoa, abangoardista, testuala, instituzionala eta globala. Hirugarren partean, eta 1992. urtea data enblematiko bezala hartuz, perspektiba desberdinetatik aztertzen dut nazioaren errepresentazioaren krisiak sorrarazten duen literatura errealitate berri askotariko eta heterogeneoa, idazle gazteagoek osatzen duten literatura postnazionalaren esparrua bere konplexutasunean azalduz. Beraz, bilduma hau euskal literaturaren kronologia berri batean oinarritzen da: 1898tik 1992rako aldia, nazioa adierazten den garai moderno eta nazionalista; eta 1992tik egun artekoa, garai postmoderno eta postnazionala, non subjektu euskaldun postnazionalen aniztasun kulturala adierazten eta onartzen hasten den.

Artikuluen aurkezpen laburbildu batek bakoitzak aztertzen dituen gai eta hurbilpenak aurreikusten lagunduko dio irakurleari.

Lehen artikuluak kultura-aniztasunaren eta gehiengo/gutxiengo literaturen arazoaz dihardu, testuinguru europar, euskaldun eta espainiar-frantses batean. Era berean, artikulu horrek ikuspegi historiko orokor bat ematen du (1898-2002) eta, goian esan bezala, euskal literatura modernoaren definizio bateratzaile bat: euskaldunen alegoria nazionala idazteko jarduna (1898-1992). Hala literatura postnazional euskalduna jardun horren krisitik sortzen den literatura genuke (1992tik aurrera). Kasu horietan esan ohi den bezala, kapitulu guztiak irakurri ezin duen irakurle lanpetuak, artikulu hau irakur beza bertan laburbiltzen eta aurreratzen baitira bildumako beste ideia eta azterketa guztiak.

Bigarren artikuluak kanonaren arazoa esploratzen du lehenengo aldiz euskal literaturan. Hirugarrenak, aldiz, errealismoaren eta literatura alegorikoaren arteko diferentzia geopolitikoak aztertzen ditu (hemeretzigarren mendeko errealismoa eta errealismo magikoa). Laugarrenak abangoardiaren eta modernismoaren jarauntsi diskurtsibo eta instituzionala euskal literaturan analizatzen ditu. Bosgarrenak, aldiz, ikertzen du globalizazioaren eta euskal literaturaren arteko erlazioa.

Seigarrenak hibridazioaren arazoa ikertzen du, globalizazioaren eta komunikabideen testuinguruan. Hasieran artikulua luzeagoa bazen ere, literaturaz aritzen den zatia bakarrik jaso dut hemen, bildumaren barne koherentzia gordetzeko. Ondorioz, zenbait pasarte ere berriro ukitu ditut. Zazpigarrenak literatura kanonikoaren itzuli historikoaz dihardu, terrorismoa memorio nazional bezala adierazteko literatura historikoak egindako saioak aztertuz. Zortzigarrena euskal emakumezko idazleen (heterosexualen) lanaz arduratzen da (Urretabizkaia, Landa, Mintegi, Iturbe), desira, erbestea, amatasuna eta utopiaren gaiak aztertuz, euskal nazionalismoarekiko erlazioan. Bederatzigarrenak euskal nazionalismo utopiko eta migratzaile bat ikuspuntu lesbiar batetik nola irudika daitekeen eztabaidatzen du, Itxaro Bordaren lanean fokatuz. Hamargarren eta azkenak, aldiz, euskal nazionalismoaren krisia aztertzen du ikuspegi feminista batetik, krisi hori lehenik emakumezko idazleek zergatik agertzen duten esplikatuz, eta Lourdes Oñederraren lana zehazki eztabaidatuz.

Orain dela gutxi irakurri nion Ana Toledori (Lasagabaster; La literatura, 20), aipu eta bibliografia sistema amerikarra (MLAko eskuliburuak jasotzen duena) indar hartzen ari dela euskal literatura kritikan. Beraz, oharrak artikulu bakoitzaren amaieran bere hartan uztea erabaki dut eta bibliografia (errepikapenei ekiditeko) amaieran bateratzea.

Amaitzeko ohar bat ezarri nahiko nuke nire euskarazko estiloaz. Egun Euskal Herri europarrean idazten den euskara ofizialarekin konparatuz gero, bilduma honetakoak ez dirudi hain “garbia”. Are gehiago, latinismoz josia dirudike. Zenbait itzulpenetan, “zeina” bezalako izenorde erlatiboen erabilera ugariek irakurle bat baino gehiago aztoratuko dute. Hala ere, hamabost urtean ingelesez idazten aritu ondoren (behin-behineko ingelesa izaten segitzen badu ere), lortu dudan perspektiba linguistiko berritik, onartu behar dut Euskal Herri europarrean idatzitako euskara, “euskara europarra” iritziko diodana, garbizaleegia dela eta globalizazioak eskatzen dituen aberastasun eta zehaztasuneko baldintzei gibel eginik bizi dela. Beraz, bilduma honetako estiloa “euskara amerikarra” bataiatuko dut, nahiz eta euskalki edota aldaera idatzia ez izan. Proposatu nahiko nuke euskara amerikarra eredu ingelesetik abiatzen dela, euskara europarra eredu erromantzeetatik (gaztelera eta frantsesa) abiatzen den bezala. Beraz, kondena garbizaleetan doxa euskal europarra hasi aurretik, eskatu nahiko nuke bilduma honetako estiloa alternatibatzat hartzea, euskarak oraindik ere behar duen aberasketa prozesuak aurrera egin dezan. Hala, aldarrikatu nahiko nuke Aresti ohia, Leizarragaren euskararen defendatzaile zena, nire beste estilo honen patroitzat. Gainera, 2, 3, 4 eta 10. artikuluak zuzenean euskaraz idatziak dira. Besteak aldiz ingelesetik (1, 5, 6, 7 eta 9) eta gazteleratik (8) egindako itzulpenak dira. Egia esan, itzulpenak benetako esperimentuak dira; izan ere, gehienetan Euskal Herri europarrean erabiltzen ez den terminologia eta estiloa erabiltzen dituzte eta, hein handi batean, ia ulergaitzak ere izan litezke. Alabaina, uste dut beharrezkoa dela idazkera hau euskarara itzultzea, beste idazkera eta pentsaera mota batzuk hedatzeko euskal munduan. Hala, zuzenean euskaraz idatzitako eta beste hizkuntzetatik itzulitako artikuluen arteko hizkuntz diferentziak itzelak gerta dakizkioke irakurleari, ia bi autore desberdinek idatzi dituztela pentsatzeraino. Uste dut egun zinez onuragarria dela hizkuntz eta estilo desberdintasuna bultzatzea, bidean saioren bat porrotean amaitzen bada ere. Berau dugu bide bakarra euskararen ahalbideak ugaritzeko. Hurrengo artikuluetako euskarak oraindik ere ez du editorearen azken orrazketa jaso. Badira zailtasunak oraindik ere konpontzeko. Alabaina, oro har, euskara amerikarraren joera bertan dago itxuraturik.

Beste hizkuntza batzuetatik aipatutako lanei buruz ere ohar garrantzitsu bat gehitu nahiko nuke. Gehienetan, ingelesez idatzitako edota ingelesera itzulitako lanak erabili ditut artikulu hauek idazteko (frantsesezko eta gaztelerazko zenbait salbuespen badira ere). Dena den, kasu ugaritan lanok badute gazteleraz edo frantsesez itzulpenik. Iturrien nahasketari ekiditeko, azkenik erabaki dut ingelesezko bertsioak errespetatzea eta aldi berean aipu guztiak euskaraz itzultzea, liburu osoa euskaraz irakurri ahal izan dadin. Lanon izenburuak, halere, ingelesez (edota salbuespeneko beste hizkuntzetan) utzi ditut, testu barneko aipamenak eta amaierako bibliografiak koherente eta irakurgarri izan daitezen. Beraz, erdarazko aipuen itzulpen guztiak nireak dira eta, ondorioz, ez dut ohizkoa den “nire itzulpena” oharra ezarri itzulpen bakoitzaren amaieran. Salbuespen bakarra, Juan Garziak egindako Roland Barthesen Le degré zéro de l’écriture eta Le plaisir du text-en euskarazko itzulpena da. Kasu horretan Garziaren lana erabili dut, nire itzulpena eman beharrean.

Azkenik, honako lagun eta lankide hauei eskerrak eman nahi dizkiet beren laguntzarengatik: Mikel Agirreazkuenaga, Igor Ahedo, Aizpea Aizpurua, Iñaki Aldekoa, Rick Anderson, Begoña Aretxaga, Pablo Jose Aristorena, Andrés Avellaneda, Joxe Azurmendi, Carlos Blanco Aguinaga, Silvia Bermúdez, Josu Bijueska, Itxaro Borda, Iñaki Camino, Malcolm Compitello, Elena Delgado, William Douglass, Joxemi Elustondo, Gillermo Etxeberria, Joxerra Gartzia, Gabriel Gatti, Ander Gurrutxaga, Donna Haraway, Joseba Irazu, Fredric Jameson, Jon Juaristi, Kojin Karatani, Kenneth Kidd, Jon Kortazar, Joseba Lakarra, Francisco Larrubia, Jesus Maria Lasagabaster, Monika Madinabeitia, Luis Madureira, Armando Maggi, Gerardo Markuleta, Annabel Martín, Kathleen McNerney, Raquel Medina, Laura Mintegi, Masao Miyoshi, Esra Mirze, Rajeswari Mohan, Gregorio Monreal, Luis Mari Mujika, Geraldine Nichols, Marijose Olaziregi, Jaume Martí Olivella, Lurdes Oñederra, José Manuel del Pino, Jose María Portillo, Joan Ramon Resina, Jessica Rothschild, Joxean Sagastizabal, Pello Salaburu, Azade Seyhan, Greg Stefanelli, Marcelino Ugalde, Michael Ugarte, Arantxa Urretabizkaia, Mitsuhiro Yoshimoto, Don Wayne, Linda White, Barbara Zecchi, Slavoj Zizek, Joseba Zulaika.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailari ere eskertu behar diot bere doktoretzako dirulaguntza, zeinaz idatzi nuen 2. kapitulua.

 

Hemen jaso ditudan hamar artikuluok honako argitalpen hauetan azaldu(ko) dira izenburu hauekin. Hemen artikuluok berrargitaratzeko baimena eskertu nahi diet argitaldariei:

1-                  “Minor and Major Literatures: A Cultural History of Postnational Basque and European Literatures (1975-2002)”. The Excluded Communities of Post-Franco Spain. Tom Izbicki, ed. Association of College and Research Libraries Occasional Papers. (argitaratzear).

2-                 “Kanonaren sorrera euskal literaturan. Etiopia-z”. EGAN 45.2 (1993): 33-65.

3-                 “Obabazkoak. Alegoria topologiko baten irakurketa politikoa”. Memoriae L. Mitxelena Magistri Sacrum. Ed. Joseba Lakarra. San Sebastián: Seminario de Julio de Urquijo, 1990. 926-51.

4-                 “Modernismoaren jarauntsia euskal literaturan. Obabakoak-ez”. EGAN 46.2 (1994): 17-62.

5-                 “Bernardo Atxaga’s Seduction: On the Symbolic Economy of Postcolonial and Postnational Literatures in the Global Market”. Basque Cultural Studies. William Douglas et al., eds. Reno: Nevada University Press, 2000. 106-33.

6-                 “Before Babel: Global Media, Ethnic Hybridity, and Enjoyment in Basque Culture”. Revista Internacional de Estudios Vascos 44.1 (1999): 7-49.

7-                 “Terrorism as Memory: The Historical Novel and Masculine Masochism in Contemporary Basque Literature”. Arizona Journal of Hispanic Cultural Studies 2 (1998): 113-46.

8-                  “Del exilio materno a la utopía personal: política cultural en la narrativa vasca de mujeres”. Ínsula 623 (1998): 32-36.

9-                 “Itxaro Borda: Melancholic Migrancy and The Writing of a National, Lesbian Self”. Anuario del Seminario Julio de Urquijo XXXIV-2 (2000): 291-314.

10-              “Eta sugeari Oñederrak esan zion: euskal emakumezkoen literatura azkenaz eta beraren gizarte eraginaz”. Hegats 28 (2000): 75-114.

 

 

Sarrera: 1. Gehiengo eta gutxiengo literaturak: literatura euskaldun eta europar postnazionalez (2003)

 

 

Gutxiengo politika Espainian eta Europan (1975etik egun arte)

Egun, Espainian eta Frantzian —Euskal Herri europarra osatzen duten bi estatuetan—, gutxiengo kultura zer den eta, berezikiago, gutxiengo literaturak zertan dautzan, oraindik orain garatugabeko eztabaida eta ikerketa da. Nahikoa da literatura historia espainiar (eta frantziar) guti batzuk gainetik errepasatzea konturatzeko gutxiengo literaturen espektro fantasmatikoak erreprimiturik segitzen duela, edota, hitz arruntagoak erabiliz esanda, “kontuan hartu gabe” dagoela. Halere, arazoa ez da horregatik desagertzen. Are gehiago, berriro itzultzeko joera dauka. Ondorioz, historia gehienak halako oreka desatsegin batera ailegatu dira: ezin dute arazoa erabat saihestu, baina hala ere gibelera bultzatu dute. Logika horrek gutxiengo literaturen hainbat idazle motari eragiten dio: gazteleraz edota frantsesez idazten ez dutenei (euskaldunak, galiziarrak, katalanak, okzitaniarrak, eta abar), emakumeei, gayei, erbesteratuei, eta abarri. Ironia zera da, euskaraz, galizieraz, bablez edota katalanez idazten duten idazle espainiarrez mintzatzeko, ingelesez “estatu espainiarreko idazle ez-espainiarrez” mintzatu behar dugula, “espainiera” eta “espainiarra” hitzak bera baitira ingelesez (“Spanish”). Ironia horrek erakusten du gutxiengo literaturei buruzko diskurtsoen logika gehigarria Espainian. Frantziak ere antzeko egoera edo are konplikatuagoari aurre egin behar dio. Literatura frankofonoa, euskalduna, okzitaniarra, arabiarra, eta bretoia horren erakusgarri. Alabaina, oraingoz literatura diskurtso frantsesak gutxiengo horiek (frankofonoaren kasua izan ezik) gehigarri bezala ere ez ditu onartu.

Aldi berean, beren gutxiengo estatusak nabarmenki markatzen dituen zenbait autore kanoniko —hala nola Unamuno, euskal kasu bat aipatzearren— beti ere espainiar oso balira bezala aurkezten dira, beren gutxiengo nortasuna gaitzetsiz, beren biografia eta literaturetan istripu edo jazoera akzidental balitz bezala —jazoera “erregionala” Unamunoren kasuan. Aldiz, literatura sari nazional espainiarra, sarritan, “gutxiengo” idazle bati eman zaio, hain zuzen gazteleraz idazten ez duten idazle espainiarrei eta emakumeei (Carme Rieraren kasuan bi baldintzak bat datoz). Alabaina, “Planeta” bezalako sari ekonomikoki esanguratsuetan gutxiengo ez diren gizonezko idazleak dira nagusi—Frantzian, aldiz, ez zaio inoiz saririk eman frantsesez idatzi ez duen gutxiengo idazle frantses bati. Beraz, oraindik orain, gutxiengo kultura eta literaturei buruzko diskurtso historiko eta teoriko baten beharrean gaude, Espainian, Frantzian eta Europan oro har. Artikulu hau euskal ekarpen bat da beharrezkoa dugun gutxiengoen eztabaida horretan (Castro, Bermudez, Duplá, Subirats, eta abar).

Era berean, arduragabekeria geopolitiko itzela izango litzateke dagoeneko baden gutxiengo eredu bat zuzenean inposatzea, hala nola Estatu Batuetan nahiko garaturik dagoen diskurtso multikultural edo kultura askotarikoa (Joppke eta Lukes; Gordon eta Newfield; Shohat eta Stam). Inperialismo inkontzientean erortzea izango litzateke. Beraz, eztabaida berri bat hasteko gutxiengo/gehiengo kulturei buruz (alegia, kultura aniztasunari buruz), Europak ematen digun kokapenetik abiatu beharko dugu, Europako iragan nazionalista eta inperialistaren kontzientzia izanez eta, horrez gain, onartuz Europa globalizazioaren erdigunea baino gehiago probintzia dela (Chakrabarty). Aldi berean, kokatze berri horrek ez digu trabarik egin behar beste leku batzuetan (esaterako, Estatu Batuetan), dauden eredu kultura askotarikoetara hurbiltzeko orduan. Ereduok arazorik gabe eta zuzenean esporta ezin badaitezke ere, diferentzia geopolitikoak direla medio, erabilgarri dira. Lagungarri den edozein elementu mailegatu beharko genuke euretatik, Europan, Espainian eta Frantzian geure ereduak eztabaidatu eta eraikitzeko.[i]

Lehenik, bi eredu ezkorren kritikarekin hasiko naiz (postnazionala bata, postkoloniala bestea) etsenplu gisa, Europan “gutxiengo literatura eta kulturak” teorizatzean ekidin behar diren arazoak argitzeko. Esan beharrik ez dago, hurrengo gogoeta hau euskal posizio edo kokapenetik egina dela eta, beraz, euskal irakurle eta kritikari batek ezin duela onartu “gutxiengo” edo “periferiako” izendapena euskal literatura eta kulturarentzat, “gehiengo” edo “erdigune” diren beste literatura batzuen osagarri balitz bezala. Zenbait kritikarik dagoeneko salatu duten tranpa unibertsalista dugu hori (Hollis). Gero azalduko dudan bezala, literatura europar nazional gehienak (frantsesa eta espainiarra barne), “gutxiengo estatus”ak jota bizi dira dagoeneko eta, hain zuzen horregatik, literatura txikiagoen beharra dute (hala nola euskaldunarena), gutxiengo estatusa osatu eta, azken batean, ukatzeko. Beraz, saio hau euskal literaturatik abiatuta, beste literatura europar nazionalak —eta bereziki frantsesa eta espainiarra— dekonstruitzeko eta horiek ere gutxiengo literatura direla aldarrikatzeko asmoz idatzia da; helburua, literatura euskaldunarekin konparagarri direla beren gutxiengo estatusean frogatzea da. Hurbilketa dekonstruktibo horrek badu bestelako ondorio pedagogiko eta teorikorik: literatura europar nazional horiei euskal literatura kontuan harrarazten die, beren gutxiengo estatusa ulertu eta onartzeko. Alegia,  onarrarazten die orain artean ukatu duten beren gutxiengo estatusa, literatura euskaldunak dagoeneko onartu duena. Laburki esanda, “fase euskaldun” batetik pasarazten ditu. Azken batean, hurbilketa horren testuinguru edo zeruertz geopolitikoa globalizazioa da, hemen 1975etik gaurdaino aztertuko duguna. Saio honen ustea da, globalizazioaren efektu postnazional eta postkolonialak ulertuz eta gureganatuz bakarrik ulertu ahal izango dugula Europan literatura gehiengoek duten gutxiengo estatus berria, hala, kultura aniztasun europarra pentsatzeko lehen urratsak bidenabar hartuz.

Nire lehen eredu ezkorra lan frantses postnazional bat da: Gilles Deleuze eta Félix Guattariren 1975eko Kafka: Pour une littérature mineur (Capitalisme et schizophrénie lanaren bi bolumenen (I. L’Anti-Oedipus, 1972; II. Mille Plateaux, 1980) arteko zubia.). Lan hori dugu Europan gutxiengo literaturei buruz egindako lehenengo gogoetako bat eta, beraz, hala aztertu eta kritikatu behar dugu, sorrerazko lan bezala.[ii] Modernismoaren maisurik gorenetako baten azterketa zorrotza iritzi behar diogun lan horretan, Deleuzek eta Guattarik Kafka birdefinitzen dute gutxiengo literatura idazleen eredu eta paradigmatzat. Arrazoi berarengatik, Deleuzek eta Guattarik egile nagusi eta handi bezala goraipatzen dute Kafka, berak aurreratu baitzituen “Politika Kultural Unibertsal” baterako urratsak bere gutxiengo baldintza berritik.

Deleuzek eta Guattarik ordura arte zirkunstantziazkotzat zirelakoan saihestutako Kafkaren ezaugarri geopolitiko eta etnikoak azpimarratzen dituzte, gutxiengo egiletzat definitzeko. Lehen begiratu batean, Kafkari buruzko deskribapen berri horrek (gutxiengo linguistiko eta etnikoa Austria-Hungariako Inperioan, edozein euskal idazleri buruzko deskribapenaren antzekoa ematen du; edo, oro har, edozein gutxiengo idazle europarrenari buruzkoaren antzekoa. Halere, Deleuzek eta Guattarik esplizituki saihesten dituzte gutxiengo hizkuntzak eta literaturak “gutxiengo literatura” kategoriatik: “Gutxiengo literatura bat ez da gutxiengo hizkuntza baten egiten dena; aitzitik, gutxiengo batek gehiengo hizkuntza batean sortzen duena da” (29). Kafkaren kasuan, bere mugapen etniko eta geografikoak dira Deleuzek eta Guattarik nagusi, iraultzaile eta unibertsal deritzoten literatura ekoizpenaren baldintza eta oinarri. Autoreon hitzak aipatuta: “Esan dezakegu ‘gutxiengo’ hitzak ez dituela literatura bereziak izendatzen, baizik eta gehiengo literatura (edota literatura establezitua) deritzonaren barnean dagoen literatura ororen baldintza iraultzaileak” (33). Labur esanda, Kafka literatura nagusien krisiari aurre egiteko alternatiba bezala azaleratzen da; alegia, literatura kanoniko nazionalaren aurrean erantzun bezala. Beraz, Deleuzek eta Guattarik Kafka aldarrikatzen dute idazle gutxiengo eta postnazional bezala; alegia, atzera begiraka, literatura nazionalen krisiaren ondoan agertzen den autore nagusi eta alternatibo gisa. Deleuzek eta Guattarik garbi uzten dute gutxiengo literaturaren antitesia literatura nazional ofiziala dela: “Zenbat estilo, genero edota literatura mugimenduk (baita txikiek ere) amets bakar bat duten: hizkuntzaren funtzio nagusia betetzea, estatu-hizkuntza bezala zerbitzatzea, hizkuntza ofizial bezala” (50). Beraz, Deleuzek eta Guattarik aldarrikatzen dute, literatura nazionalaren aurrean, erantzun bakarra zera dela: “gutxiengo bihurtzen jakitea” (50), horrela esperientzia eta egoera postnazionala adieraziz nazio-estatuaren eta bere kultur instituzioen literatura erantzuntzat.

Ez da kointzidentzia, Deleuzek eta Guattarik Kafkaren adibidea, gutxiengo literatura bezala, globalizazioaren eta migrazioaren territorializazio berrien barnean atzera begiraka ezartzea; izan ere, horrela, hizkuntz txiki natiboak eta literaturak beren eztabaidatik saihets ditzakete.[iii] Hots, bi autoreek Hirugarren Munduko hizkuntza ez-inperialista natiboak ere arbuiatzen dituzte eta, ondorioz, “gutxiengo” kategoria bakarrik Lehen Munduko hizkuntza inperialistetan (ingelesa, frantsesa, eta abar) idatzitako literatura postkolonialetara hedatzen dute, hala nola ingelesez idatzitako literatura indiarrerara edo frantsesez idatzitako literatura aljeriarrerara. Beraz, Deleuze eta Guattariren arabera, gutxiengo literaturaren ereduak adierazten ditu mendebaldeko inperialismoa eta bere emantzipazio postkolonialen mugak eta, ondorioz, bere helburua muga horietatik harantzago joatea da: “azpigarapen puntu propioa topatzea, patois berezia, Hirugarren Mundu propioa, desertu berezia” (33). Hala, “gutxiengo literatura” kontzeptua hizkuntza inperialistetan idatzitako egoera postkolonialera hedatzen denean eta berarekin berdintzen, “gutxiengo literaturak” atzera begira zeregin antiinperialista eta iraultzailea hartzen du: “norbere hizkuntzan eleaniztasunaz baliatzea, erabilera intentsibo edo gutxiengo bat egitea, hizkuntza horren ezaugarri zapaltzaileari bere kualitate zapaldua oposatzea, ez-kulturazko edo azpigarapeneko puntuak topatzea, Hirugarren Munduko hizkuntz eremuak topatzea, zeinetatik hizkuntza batek ihes egin dezakeen, animalia bat sartzen den eta muntaia bat konektatzen den” (49-50, nire azpimarraketa).

Hitz gutxitan, Deleuzek eta Guattarik kolapsatu egiten dituzte izate postnazionala eta postkoloniala beren “gutxiengo literaturaren” teorizazioan eta, ondorioz, Lehen eta Hirugarren Munduko hizkuntza eta literatura txikiak edo natiboak saihestean. Izan ere, literatura eta aldaketa politikoarentzat uzten duten lekune bakarra hizkuntza inperialistek mendebaldean eta mundu postkolonialean definitutakoa da:

Zenbat jende bizi da gaur egun berea ez den hizkuntza batean? Eta jada, edota oraindik, zenbat daude beren hizkuntza propioa ez dakitenak, edota zerbitzarazi dieten hizkuntza nagusia era oso pobrean dakitenak? Hori da etorkinen problema, eta batez ere beren seme-alabena. Gutxiengoen arazoa. Gutxiengo literatura baten arazoa, eta bai gu guztiontzako arazoa ere: nola zartatu gutxiengo literatura bat hizkuntza propiotik, hizkuntza hori hustea ahalbidetuz, ildo iraultzaile garbi bati segiaraziz? Nola bihurtu nomada, etorkin eta ijito norberaren hizkuntzarekiko? (35)

Deleuzek eta Guattarik mendebaldeko literatura modernista goi-mailakoa (“high literature”) bihurtzen dute “gutxiengo” literatura, eta, beraz, migratzaile, nomada eta hirugarren mundutar. Ondorioz, Kafkak atzera begirako literatura eredu bezala funtzionatzen du, globalizazioaren eta Hirugarren Munduko arazoak berriro ere mendebalde postnazionaleko muga zaharretan barneratzeko. Laburki esanda, Deleuzek eta Guattarik esperientzia postkolonial eta postnazionalak berridazten dituzte, mendebaldeko inperialismoaren mugekin bat etor daitezen. Geroago, autoreok eredu hori beren hurrengo lanera hedatuko dute (Mille Plateaux), nomadologiaren politika eta ekonomia orokor bihurtuz. Hala, mendebaldeko subjektu hegemonikoa, bere zentraltasunean, berriro ere nomadismoaren subjektu pribilegiatu bihurtzen da: mendebaldeko postnazionalitatearen eta postkolonialitatearen subjektu bateratua.

Halere, bateraketa horretatik, Deleuzek eta Guattarik onartu behar izatetik mendebaldeko tradizio modernistaren gunean nomadismoa eta Hirugarren Mundua daudela, ondorio garrantzitsuak atera ditzakegu: mendebaldeko gune bihurtzen den “gutxiengo literaturen” proiektuari eusteko, Deleuzek eta Guattarik Hirugarren Munduan eta mendebaldean dagoeneko existitzen diren “gutxiengo hizkuntzak” gaitzetsi behar dituzte. Beraz, gaitzeste eta saiheste hori beharrezkoa da hasieratik: mendebaldetik kanpo utzi behar dira (euskararen kasuan bezalaxe), edota mendebaldeko hedaketa inperialistatik kanpo, zenbait hizkuntza txiki inperio barruan badaude ere (hala nola Asiako eta Afrikako hizkuntza gehienak). Bestela esanda, Deleuzek eta Guattarik historikoki zinez hizkuntza nomadak izan direnak kanporatu behar dituzte, hain zuzen, mendebaldeko nazio-estatu inperialistek saihestu dituztenak beren hizkuntza nazional eta inperialistak hedatzeko (hala nola gaztelera edota frantsesa). Alegia, gutxiengo hizkuntzak, zeinak nazio-estatu inperialistek bihurtu zituzten modernitateko benetako nomadak, Deleuze eta Guattariren gutxiengo politika eta literatura proiektutik kanpo geratzen dira azkenean. Lehenik, modernitateko nomadak kanporatu behar dira (euskara, okzitaniera...), gero, mendebaldeko literatura inperialista eta nazionalak nomada berri bihurtzeko.

Are gehiago, Europako eta Hirugarren Munduko gutxiengoak kanporatzeko beharra mendebaldeko eskakizun unibertsal bihurtzen denean, orduan, mendebaldeko gehiengo literaturak “gutxiengo” bihurtzen dira, aurrez pentsaezinak ziren modu berrietan. Gehiengo literatura horiek gutxiengo bihurtzen dira, jada ez direlako gauza “mendebaldeko nomadologia eta politika berria” (Deleuzek eta Guattarik defendatzen dutena)  ordezkatzeko. Alegia, literatura frantsesa edota alemaniarra politika iraultzaileak ordezkatzeko gauza ez direnean (Kafkarena bezalako salbuespen batean izan ezik), orduan, literatura horiek gutxiengo bihurtzen dira; eta aldiz, literatura euskalduna edo arabierazkoa Frantzian, kasurako, gehiengo literatura dira, historikoki horiek baitira modernitatearen hizkuntza nomada eta hirugarren mundutarrak. Euskara edo swahilia ez dira indarra galdu duten hizkuntza eta literatura nazional-inperialistak. Hain zuzen, gutxiengo literaturen “gehiengo estatus berria” (hala nola euskararena), Deleuze eta Guattariren diskurtsoari esker eta kontra pentsa dezakegu orain, ikuspuntu postnazional eta postkolonial batetik. Beren lanari esker, gutxiengo hizkuntzen eta literaturen estatusa errotik aldatzen da: euskara, arabiera edota okzitaniera gehiengo hizkuntza eta literatura bihurtzen dira Frantzian, baina ez frantsesa, berau orain gutxiengo hizkuntza eta literatura bihurtu baita.

Eremu postkolonialeko autore eta korronte zenbaitzuen artean ere, Deleuze eta Guattariren ikuspegiaren antzeko diskurtsoak, parekoak hedatzen ari dira. Europako literatura postkolonialaren kasurik arrakastatsuenean jartzen badugu arreta, alegia Britainia Handian bizi diren subjektu postkolonial indiar, bangladeshtar eta pakistandarrek ingelesez idatzitako literaturan, eta zehazkiago Salman Rushdie bere idazlerik kanonikoenarengan, aurreko diskurtsoaren luzapena eta jarraipena ikus dezakegu; hain zuzen, Europan kultura-aniztasuna pentsatzean bigarren eredu ezkortzat hartu behar duguna.

1997an The New Yorker-en argitaratutako artikulu batean, Salman Rushdiek independentziaz (1948) geroko literatura indiarren balantze eta laburbilketa historikoa dagi. Rushdie hasten da adieraziz esatera doana berari ere harrigarria egiten zaiola: “Literatura honetan zehar nire irakurketak egin ditut... eta esperientziak ondorio bakar —espero-gabe eta sakonki ironiko— batera eraman nau” (50). Irakurleei ohar egiten die, berak ez zuela espero ondorio horretara iristea: “Ez da inoiz egitea espero nuen aldarrikapena” (50). Hala, literatura historia indiarra “ezusteko” bezala aurkeztuz, hurrengo dagien aldarrikapenari zilegitasuna ematen dio, argi uzten baitu topatu duena faktikoa eta begi-bistakoa dela, eta ez bere aurreiritzi edota usteen arabera moldatua. Izan ere, Rushdieren aldarrikapena zinez eskandalagarria da: “Ingelesez lan egiten duten idazle indiarrek garai honetan sortutako prosa idatziak —fikziozkoak eta fikziozkoa ez denak— lan talde garrantzitsuago eta indartsuagoa dela frogatu du, ‘herri-hizkuntza’ deritzen Indiako hamazortzi hizkuntza onartuetan idatzitako lanen gehienarekin erkatzen bada” (50). Rushdiek eransten du ingelesez idatzitako literatura egundaino Indiak egindako ekarpenik mundutarrena dela: “zinez, sortu berria den eta haziz doan literatura indiar-angliar honek adierazten du Indiak orain artean liburuen mundura egin duen ekarpenik baliagarriena” (50). Hitz batean, literatura indiarrik baliotsuen eta mundu-mailakoena, Rushdieren ustez, ingelesez idatzitakoa da, alegia, gehiengo hizkuntza batean idatzitakoa, (post)inperioaren hizkuntzan. Hala, beste edozein hizkuntza indiarretan idatzitako literatura gutxiengotzat jo behar da.

Kontuan harturik Rushdie ingelesez idatzitako literatura tradizio postkolonial horren erdian kokatzen dela, argi dago hasieran aldarrikatzen zuen aurkikuntzak eragindako “ezustekoa” maniobra erretorikoa dela bere burua legitimatzeko “Indiak egundaino liburuen munduan egin duen ekarpenik garrantzitsuena bezala”. Alabaina, Rushdiek ez du aurkezten literatura indiar postkoloniala gehiengo literaturatzat (ingelesez idatzia), gutxiengo literaturatzat (jatorriz Indiakoa) baizik. Irakurleari gogorarazten dion bezala, Rabrindanat Tagore kenduta, ez da idazlerik boom angliar-indiarraren aurretik Indiatik kanpo arrakastarik izan duenik. Are gehiago, eta Rushdiek dioen bezala, Tagore bera ere ahazturik dago munduan, Latinoamerikan izan ezik (50). Are gehiago, Rushdieren mugimendu erretorikoa, bere burua mundu-mailako literatura ezustekotzat legimitatzeko, arazo geopolitiko eta epistemologiko are itzelagoa bihurtzen da; izan ere, autoreak onartzen du Indiako beste hizkuntzetan idatzitako literatura irakurtzeko izan duen bide bakarra ingelesa izan dela: “Onartu behar dut nire irakurketak ingelesez egin ditudala bakarrik” (50-1). Alegia, ingelesa ez da bakarrik legitimazio hizkuntza, baizik eta kanporaketarako tresna epistemologiko eta politikoa ere bai. Hala, ingelesera itzulita ez dauden literatura indiarrak baztertu egiten dira eta, azken batean, menpeko diskurtso bihurtzen: alegia, mundu-mailako literaturan onar ezin daitezkeen literaturak.

Rushdieren estrategia, hain zuzen, Indiaren independentzia aurreko inperialismo kultural britainiarrarena bera da. Hala, Rushdie edozein inperialismoko salaketa neutralizatzera presa handiz abiatzen da, zera gehituz: “[I]ronikoki, independentzia aurreko mendeak baditu edozein antologiatan barneratzea merezi duten idazle bernakular anitz” (51). Are gehiago, independentzia ondoko literatura indiarrari buruz aldarrikatutakoa sinesgarriagoa egiteko, Rushdiek araua bermatzen duen salbuespena aipatzearen maniobra erretorikoari heltzen dio: “Alabaina, idazle indiar bakarra dago itzulirik indiar-angliarren parean ezarriko nukeena (eta gehienak baino hobea da)” (51). Rushdiek Sadaat Hasan Manto aipatzen du, idazle urdu bat. Halere, eta ironikoki, Rushdiek Mantoren lan bati bakarrik irizten dio “maisua”, Rushdieren beraren Midnight Children eleberria islatzen duenari: Indiako zatiketaren parabola bat. Beraz, salbuespenak Rushdieren lana islatzen du, eta legitimatu ere bai 1948az geroko literatura idazle indiarrik garrantzitsuentzat.

Halere, kritikari indiarrek Rushdieren lana kanoniko bihurtzen duten baldintza sozial eta geopolitikoak aipatzen dituztenean (= mendebaldea), Rushdiek “l’art pour l’art” edo arte hutsaren mendebaldeko ideologia modernistan hartzen du babes; alegia, mendebaldeko inperialismoaren ideologia estetikoan gerizatzen da. Ideologia horrek tradizio literarioa ukatzen dio Indiari, izan ere, interes gabeko artea kolonialismoaren ondorioz kapitalismoa metatzen den metropolietan gerta daiteke bakarrik, merkatu horiei kontrajarririk. Artea eta literatura puruak edo hutsak dira soilik, subjektu burgesak merkataritza eza kultura bezala esperimenta dezakeenean (Bürgher). Rushdiek argi dio: “Penaz adierazi behar dut, iruzkingile batek —Pankaj Mishrak — oraintsu adierazi duela ‘Rushdietis’ iritzi dion gaixotasuna sufritzen dudala: ‘Rushdie bera bere azken lanetan jo duen eria’. Interesgarria da kritika horietatik oso gutxi direla literarioak, hitzaren zentzu hutsean.... Zerikusirik dute, klase, botere eta sinesmenekin” (54, nire azpimarraketa). Alegia, Rushdiek frogatzen du bere literatura, literatura huts den heinean, mendebaldeko inperialismo kulturalaren protokoloen arabera idatzia izan dela, eta beraz, konplize dela eremu (post)kolonialaren esplotazioan. Puntu horretara ailegaturik, Rushdiek jatorriak markatzen ez duen gehiengo literatura bihurtzen du bere idazketa —alegia, historia indiarraren markarik gabeko idazketa huts edo puru bihurtzen du. Kontuan harturik bere burua aldarrikatzen duela gehiengo literatura horretako erdigunetzat, atera daitekeen ondorio bakarra zera da: Rushdiek Indiako kultura esplotatuz lortzen duela bere lekune inperialista, bere gehiengo kokatzea. Alegia, Rushdieri literatura hutsa idaztea baimentzen diona, Indiako historia, politika eta ekonomia (post)kolonialetik bereizirik dagoen literatura inperialista da. Hala, Rushdieren literaturak indiar izateari uzten dio.

Puntu horretara ailegatutakoan, ingelesez idatzita ez dauden beste literatura indiarrak gutxiengo bihurtu behar dira. Alegia, kultura subalterno bihurtu behar dira, Rushdiek bakarrik jaso ahal ditzan horiek gutxiengo izatearen kapital kulturalaren etekinak eta, ondorioz, gehiengo bihurtu. Rushdiek frogatzen du arrakasta izan dezakeen gutxiengo literatura bakarra gehiengo hizkuntza batean idatzita dagoena dela eta, beraz, beste gutxiengo literatura guztiak bere diskurtsotik kanporatu behar dituela. Hitz batean, Rushdiek ingelesa legitimatzen du Indiako gutxiengo literatura bakar bezala. Halere, Rushdiek beste gutxiengo literaturak behar ditu berea gutxiengo bezala legitimatzeko eta, beraz, azken batean frogatzen du ingelesa gutxiengo literatura dela Indian eta, aldiz, beste literatura guztiak gehiengo bihurtzen direla. Alegia, ingelesak ez diren beste literatura indiar guztien garrantzia gehiengo bihurtzen da, ingelesa gutxiengo literatura indiar bezala legitimatzeko. Azkenean, literatura indiar ez-ingeles horiek guztiak gehiengo literatura bihurtzen dira.

Azkenean, beste hizkuntza eta literatura indiar guztiak alde batera utzi dituenean eta ingelesa literatura nagusi bihurtu, Rushdiek kultura-aniztasunaren ulerpen naif eta liberal batez amaitzen du bere maniobra inperialista: “ez dago, ez luke egon behar, ezin da egon, etsairik ingelesezko literatura indiarraren eta Indiako beste literaturen artean... Guk indiarrok, idazten dugun hizkuntzan idazten dugularik, iturri beretik edaten dugu. Indiak, aberastasunen adar agortezin horrek, denok elikatzen gaitu” (57). Hain zuzen, Rushdiek aberastasunaren adar horretatik kanporatzen ditu beste literatura indiar guztiak, ingelesez idatzitako literatura indiarraren “purutasun” salbuespenezkoa legitimatu eta literatura horri bakarrik bermatzeko Indiako aberastasun agortezina.

Rushdieren kasua aukeratu dut Britainia Handian egun dagoen ahots indiar postkolonial garrantzitsuena delako eta, beraz, bera delako Indiako gutxiengo literaturen auzian Europan eta mendebaldean gehien errespetatzen den “informatzailea”. Bere ahotsak adierazten du Britainiak, Europak eta mendebaldeak Indiako —eta hedapenez Pakistan eta Bangladesheko— literaturei buruz duten ikuspegia.

Goian eztabaidatutako bi ereduak, postnazionala (Deleuze eta Guattari) eta postkoloniala (Rushdie), Europan kultura-aniztasuna nola teorizatu behar ez den erakusten duten bi etsenplu ezkor dira. Goiko analisia gutxiengo linguistikoen auzira mugatu bada ere, kritika antzeratsuak heda daitezke beste gutxiengo anitzetan (arraza, sexua, generoa, klasea, eta abar). Horregatik, orain garrantzitsua da ulertzea, era baikor batean, kultura-aniztasunaren teorizazioa zertan den Europan. Horretarako, zilegi bekit euskal literaturara itzultzea.

 

Zera nazionaletik postnazionalera: fikzioaren politizazioaz eta desiraren merkaturatzeaz

Gutxiengo geopolitiko ugarik historikoki ulertu dute beren biziraupenak aukera hobeak dituela inperio baten barruan nazio-estatu baten barruan baino (Gellner). Beraz, euskaldun zenbaiten artean ez litzateke eskandalua izango aldarrikatzea globalizazioaren etorrerak —argi eta garbi eraketa inperialista iparramerikarra, zeinarekiko Europar Batasuna egokitze historiko bat izango litzatekeen, eta ez batasunezko amets europar zahar bat —oraingoz efektu onuragarriak izan dituela. Izan ere, Espainiako eta Frantziako nazio-estatuek sortutako efektu errepresiogile kulturaletatik ihesbide bat ekarri du, aldi berean estatu horien barnean politikoki segitzeko aukera ukatu gabe. Goian aipatutakoa aldarrikapen postnazionala izango litzateke euskal abertzaletasun tradizionalaren aldarrikapen independentistetatik urruti kokatzen dena. Globalizazioak ekarritako aldaketa horiek euskal literaturaren eta kulturen gutxiengo estatusa eraldatu dutenez, beharrezkoa da lehenik globalizazioak eragindako aldaketak ulertzea— aurrerantzean “egoera nazionalistatik postnazionalerako aldaketak” bezala definituko ditugunak hain zuzen.

Globalizazioaren testuinguruan, Euskal Herriko errealitate politikoak hainbat itxura hartu ditu, batzuk nazionalistak eta beste batzuk ez-nazionalistak. Espainiako aldean, bi errealitate politiko  sortu dira 1978az gero. Alde batetik, Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako probintziek Euskal Autonomia Erkidegoa sortu dute; alegia, eraketa erdifederal bat. Nafarroak ere erakunde autonomiko propioa lortu du. Frantziako aldean, errepublikaren eraginez orain artean ez da inoiz eraketa nazionalista edota autonomikorik sortu, azken urteotan alderdi bertako nazionalistak indarra hartzen hasi badira ere (Ahedo). Ondorioz, iparraldeko Euskal Herriak euskalduna ez den erakunde politiko zabalago batean barneraturik segitzen du: Pirinio Atlantikoetako epartamenduan. Azkenik, euskal diasporak (batez ere Europan eta Ameriketan, baina Australian ere bai) onarpen instituzionala lortu du EAEn (Douglass, “Creating”) eta, beraz, errealitate global eta euskalduna bihurtu da, azken batean diasporakoa izateari utziz (diasporak nazio-estatua eskatzen baitu diasporiko bihurtzeko). Egun, Euskal Herri europarraren eta diasporakoaren arteko erlazioak sendotuz doaz, eta beren arteko trafikoa sarria ez bada ere, egunekoa (hegazkinaren bidez) eta momentukoa (posta elektronikoaren bidez) bihurtu da. Erakunde politiko eta kultural horien guztien geroa ez da ziurra, baina historian zehar sekula izan dena baino indartsuagoa eta biziagoa dirudi gaur egun.

Ondorioz, errealitate berri bik, txanpon baten alde biek hartu dute lekua Euskal Herri heterogeneo eta konplexu honetan (biak globalizazioaren ondorio direlarik): arlo publikoen ugalketak —nazio-estatuaren espazio publikoarekin bat etortzen ez badira ere— eta euskal kulturen komertzializazioak. Bere artikulazio nazionalista zela eta, euskal kultura orain artean sinbolikoa eta politikoa zen, eta, beraz, kapital kultural eta politikoa ordezkatzen zuen, ez ekonomikoa (Bourdieu). Euskal kultura publikoen ugaritzeak eta euskal kulturaren komertzializazio berriak ondorio oso garrantzitsuak izan ditu euskal kulturentzat eta, bereziki, literaturentzat. Are gehiago, aldaketa eta berrikuntza horiek bat datoz euskal literaturak izate nazionaletik postnazionalera izan duen eraldaketarekin, zeina hor nonbait 1990eko hamarkadan gertatzen den. Aldaketa horren ondorioz, euskal literaturak nazionalismoaren irudikari politiko eta sinbolikoari erantzuteari utzi dio, publikoa, merkataria eta globala bihurtuz. Are gehiago, egoera berri horrek errotikako aldaketa ekarri du, euskal literatura eta kulturaren gutxiengo estatusean. Beraz, haustura postnazional hori ulertzeko, eta euskal literaturaren gutxiengo eta kultura askotariko estatusean eragindako aldaketak zehazteko, garrantzitsua da lehenik XX. mendeko euskal literaturaren sortze eta sendotze nazionalista perspektiba historikoan jartzea.

1920ko eta 1930eko hamarkadetan, Unamuno eta Sabino Aranaren teoria nazionalistek euskal literatura euskaraz